Stalna postavka

O Spomen domu
Ljubišina biografija
Programske aktivnosti

Najvažniji zadatak Spomen doma je da čuva uspomenu na Stefana M. Ljubišu i osvjetli njegov lik i djelo.
Bitan segment u realizaciji ovog posla je stalna muzejska postavka koju čine originalna izdanja, te arhivska građa koju je ustupio Istorijski arhiv Crne Gore, arhivsko odjeljenje u Budvi. Naime, od osnivanja Opštinskog arhiva u Budvi 1976. godine, jedan od zadataka je bio prikupljanje arhivske građe o Ljubiši.

Od originalnih izdanja u Ljubišinom spomen domu su izloženi:

• • Četiri sveske (I, II, IV i V) prvog posebnog izdanja Ljubišinih „Pričanja Vuka Dojčevića“ koje je tokom 1877 -1878 štampalo uredništvo „Srpske zore“ u Beču;
• • Primjerak sveske čuvenog govora zastupnika Stefana Ljubiše u Dalmatinskom Saboru 30. januara 1877. godine o svom izboru, koji je „pobilježen i izdan nekolicinom zadarskih Srba“ u Zadru;
• • „Životopis“, koga je štampala „Srpska zora“ u Beču, 1878. godine, koji, iako nepotpisan, priređivači Ljubišinih djela tretiraju kao njegovo;
• • Primjerak sveske koju je Ljubiši u čast napisao i objavio 1879. njegov savremenik i prijatelj Todor Stefanović Vilovski.

Ova originalna izdanja poklon su porodice Mila D. Ljubiše.

U Spomen domu se mogu pogledati skenirane kopije dvadesetak jedinica arhivske građe:

• • Najstariji dokument je Izvještaj o uspjehu učenika Niže osnovne škole u Budvi za 1834. godinu.
  U rubrici datum i godina rođenja upisan 6. mart 1822. godine, što je pored lista knjige vjenčanih parohije Sv. Trojice, dokaz u prilog tezi da je Ljubiša rođen 1822. godine.
  Osim toga, iz ovog dokumenta se jasno vidi da je Ljubiša bio odličan učenik.
• • Izložena je i kopija dokumenta sa prvim sačuvanim potpisom Stefana M. Ljubiše iz 1839. godine.
  U to vrijeme Ljubiša je bio pisar u Opštini Budva. Dokument se odnosi na javno dobročinstvo.
• • List iz knjige vjenčanih parohije Sv. Trojice u kojoj je ubilježen 23. februar 1822. kao datum Ljubišina rođenja. Ljubiša je upisan kao „Stefan“.
  Stefan Mitrov Ljubiša se u Budvi 5. oktobra 1844. godine vjenčao sa Sofijom Ćelović, koja je bila porijeklom iz Risna, ali je sa porodicom živjela u Budvi.
• • Tu je i Ukaz o postavljenju Stefana Ljubiše za predsjednika Dalmatinskog sabora iz 1870. godine, kao i dio Carske odluke o njegovom odlikovanju iz iste godine.
• Na izborima za Dalmatinski sabor održanim 1870. godine Ljubišini narodnjaci konačno dobijaju većinu, i Ljubiša je izabran da predsjedava Saborom. Iz tog razloga se preselio u Zadar, a nešto kasnije pridružuje mu se i porodica.
  Ljubiša je bio više puta odlikovan: kao zapovjednik narodne straže u ratovima 1859. i 1866. godine za svoje zasluge dobio je ratnu medalju; a za svoj rad na mjestu predsjednika Dalmatinskog sabora primio je komturstvo Franje Josipa s viteštvom. Dokument koji je izložen odnosi se na orden Željezne krune koji je dobio za trud uložen u smirivanju Bokeljskog ustanka 1869. godine.

• • U Spomen domu je izložen i dio pripovjetke Šćepan mali kako narod o njemu povijeda u rukopisu za koji se pretpostavlja da je Ljubišin.
• • Svoje mjesto u postavci našla je idejna skica spomenika i prateće pismo Anastasa Bocarića Odboru za podizanje spomenika Ljubiši u Budvi, kao i pismo Ivana Meštrovića po istom pitanju.
  Budvani su redovno obilježavali Ljubišine godišnjice, a 1933. godine pokrenuli su akciju za podizanje spomenika Ljubiši u Budvi i postavljanje spomen ploče na njegovoj rodnoj kući u Starom gradu. Tom prilikom je organizovan konkurs na kome se tražilo idejno rješenje za spomenik. Svoje prijedloge tada su dostavili: Ivan Meštrović, Anastas Bocarić, Lojze Dolinar, te Marko Brežanin. Prihvaćeno je Dolinarovo rješenje, i spomenik je otkriven 1934. godine uz prigodnu svečanost. Nažalost, italijanski vojnici su ga po dolasku u Budvu jula 1941. godine izrešetali kuršumima, oskrnavili, skinuli i odnijeli dvije metalne ploče koje su prikazivale scene iz Kanjoša Macedonovića i Skočiđevojke, te zbacili bistu s postolja. Poslije rata spomenik je obnovljen.
• • Između ostalog, tu su i članci objavljeni u nekoliko ondašnjih novina prilikom otkrivanja Ljubišinog spomenika u budvanskom parku 1834. godine.
  Akcija za podizanje spomenika Stefanu M. Ljubiši i postavljanje spomen ploče na rodnu kuću trajala je više od godinu dana. Organizovane su priredbe za prikupljanje pomoći, a učešće je uzelo i Udruženje Bokelja u Beogradu, te listovi „Glas Boke“, „Zetski glasnik“ i drugi.

U skladu sa namjerom da Spomen dom bude prostor uređen tako da što vjernije prikaže vrijeme u kome je Ljubiša živio, svoje mjesto našli su radni sto i orman za knjige za koje se pretpostavlja da su bili dio namještaja Opštinskog upraviteljstva u Budvi u drugoj polovini XIX vijeka, koje su restaurirali konzervatori – restauratori iz matične Ustanove. Ovi primjerci, makar djelimično, ublažavaju nedostatak Ljubišinih ličnih predmeta, jer zbog preseljenja u Zadar, te čestih promjena mjesta boravka njegovih potomaka, Ljubišinim ličnim predmetima gubi se svaki trag.

U Spomen domu postoji i biblioteka u kojoj se čuvaju razna izdanja Ljubišinih djela, ali i knjige zavičajnih pisaca, te izdanja koja tretiraju budvansku prošlost.

JU „Muzeji, galerija i biblioteka“ Budva se stalnom muzejskom postavkom o Ljubiši, predstavila publici u Puli u okviru manifestacije “Dani Boke Kotorske u Istri” od 12. do 15. aprila 2007. godine. Dokumenta i knjige su predstavljeni u prostoru Povijesnog muzeja Istre na Kaštelu.